Bilimsel Araştırma/Derleme Makaleleri – Nasıl Yazılır

0
1995

 

Bilimsel araştırma makaleleri, bir bilimsel çalışma alanı ile ilgili yapılmış araştırma sonuçlarını içeren yazıdır. Bilimsel derleme makaleler ise bir bilimsel çalışma alanı ile ilgili daha önceden yapılmış çalışmaların sonuçlarının özetlendiği ve değerlendirildiği çalışmalardır. Haliyle, araştırma makalelerinin içerikleri insanları yeni araştırmaları kurmaya; derleme makaleler ise araştırmacıları mevcut araştırmalar ile ilgili bilgilendirmeye yönelik yazılır. Ancak, ikisinin arasında çok kesin bir ayrım da yoktur. Bazen iyi bir araştırma makalesinde, hem iyi bir literatür (önceki yapılmış çalışmaların yazılı çıktıları) derlemesi de olabilir, bazen iyi bir derleme makalesinde deneysel sonuçlar da verilebilir. En iyisi bir bilimsel makalenin hem derleyici hem de deneysel içeriğinin olmasıdır. Bilimsel Araştırma Nasıl Yapılır sorusuna ise linke tıklayarak ulaşabilirsiniz. Bu konuya devam etmeden önce linke tıklayarak bu yazıyı okumanızı tavsiye ederiz.

1. DERGİ SEÇİMİ

Makaleler, ilgili çalışmaların yapıldığı bilimsel dergilere incelenmek için gönderilir. Herhangi bir derginin web sayfasında, derginin hangi bilimsel alandaki çalışmaları yayınladığına dair bilgilendirme yapması gereklidir. Derginin web sitesinde “derginin kapsamı” (scope of the journal) adlı bir yer görürseniz buradan o derginin hangi alanlardaki araştırmaları yayınladığını görebilirsiniz. Eğer derginin bir kapsamını bulamazsanız, o dergi predatory journal (korsan dergi) diye tabir edilen kalitesiz dergi sınıfına girebileceğine dair işaret verir. Dergilerin kalitesini ölçen farklı ölçekler (metrikler), örneğin Impact Factor, h-index, SJR, v.s., tanımlanmıştır. Bu ölçeklerden en popüler ve en çok kullanılan Impact factor (IF) yani etki değeridir. Hesaplamaya tam girmeden, özetle bir makalenin dergide yaklaşık kaç atıf aldığına dair bir değere tekabül eder. Bilinen ölçeklerle ilgili bilgilere bu linke tıklayarak ulaşabilirsiniz. Eğer bir derginin kalitesi bu metrikleri değerlendirerek ölçmek istemiyorsanız, Web of Science’ın taradığı dergilere bakabilirsiniz. Bu kuruluşun SCI (Science Citation Index) ve SCI-Expanded Dizinlerinde taradığı dergiler, alanlarındaki en kaliteli dergilerdir. Ayrıca Researcher adlı araştırma şirketlerinde, makaleniz için en uygun dergileri seçebilen, ücretsiz web-tabanlı uygulamalar da mevcuttur. Bu uygulamaları kullanarak makaleniz için en uygun dergiyi seçebilirsiniz. 

2. DERGİ YAZIM KURALLARI

Eğer bir dergiye makalenizi incelemek için gönderecekseniz, o derginin yazım kurallarına uygun göndermeniz gerekir. Bir derginin web sayfasında “yazarlar için rehber” ya da “yazım kuralları” (guide for authors) kısmı görürseniz, buradan yazım kurallarına ulaşabilirsiniz. Bu yazım kuralları dergiden dergiye değişmekle birlikte, her derginin yazım kurallarını bilmeniz ve makalenizi hangi dergiye gönderiyorsanız, o derginin kuralına göre yazmanız gerekmektedir. Bir de kaliteli dergilerde size yazım kurallarını takip edebilmeniz için kontrol listesi (checklist) verilir. Bu checklisti’de kullanarak makale taslağında (manuscript) yazım kurallarına uyup uymadığınızı kontrol edebilirsiniz.

Kullanılan bazı genel yazım kuralları aşağıdaki gibidir.

  • Yazıdaki karakterlerin ve paragrafların biçimi: Genelde kaliteli ve popüler dergilerde redaksiyon (proofreading) hizmeti olduğu için yazıdaki karakterlerin ve paragrafların biçimi serbest bırakılır. Ancak tanınmayan dergilerde redaksiyon hizmeti olmadığı için yazıdaki karakterlerin ve paragrafların biçimiyle ilgili kurallar konulabilir.
  • Makale için gereken maksimum veya minimum sayfa (kelime) sayısı: Genelde şekiller ve tablolar hariç makaledeki toplam sayfa ya da sayısıdır. Çoğu kalitede bu kural açık bir şekilde belirtilmez. Ancak, editörler makale taslağını  gönderdiğinizde yazı az ya da çok olmuş diye bahane söyleyip makalenizin incelenmesini reddedebilir.
  • Yazarların adı, soyadı, sorumlu yazarın iletişim bilgileri: Sorumlu yazar, makale ile ilgili editörlerin iletişime geçtiği ve makale yayınlandıktan gene makale ile ilgili insanların iletişime geçecekleri, makaledeki yazarların içinden seçilen bir adet yazardır. Sorumlu yazarın iletişim adresi, genelde makaledeki bilimsel çalışmanın yapıldığı yer olmakla birlikte yazarın çalışma ya da ikamet adresi de olabilir.
  • Referansların yazım biçimi: Bunu ilerleyen kısımda detaylı olarak yazacağız. Çok detaylı ve çokca defa zorunlu tutulan bir iş olmasına rağmen bazı dergilerde referansların yazım biçimini serbest bırakabilir.
  • Şekillerin kalitesi ve şekil numaraları/açıklamalarının biçimi: Çoğu zaman şekiller kağıt baskı için yüksek kalitede ve/veya belirli formatlarda istenmektedir. Ayrıca, bazı dergiler yüksek kaliteli fakat düşük yer tutan görseller de isteyebilmektedir. Dolayısıyla, şekilleri rahat hazırlayabilmeniz için görüntü işleyici bazı yardımcı programları (örneğin, gimp, fiji, photoshop,v.b.) kullanmanızı tavsiye ederiz. Şekil açıklamaları için de belirli yazım biçimleri verilebilir (örneğin Şekil 1, Fig.1, ‘şekil açıklamaları metnin üstünde/altında olmalı’, v.b.). Şekillerin içerisinde metin varsa, şekildeki metin boyutunun yazıdaki metinle aynı olması istenir.
  • Tabloların yazımı ve tablo numaraları/açıklamaları biçimi: Genelde tabloların yazımı ile çok fazla kural konulmaz. Tabloların içerisindeki metin boyutunun yazıdaki metinle aynı olması istenir. Tabloları, şekil formatında (örnek jpg, tiff v.b.) halinde değil yazı formatında (örneğin xls, doc, docx, v.b.) göndermeniz gereklidir. Tablo açıklamaları için de belirli yazım biçimleri verilebilir (örneğin Tablo 1, Table.1, ‘tablo açıklamaları metnin üstünde/altında olmalı’  v.b.).

3. MAKALENİN DERGİDE YÜKLENMESİ VE DEĞERLENDİRİLMESİ

Makaleler, genellikle dergilerin online olarak kurdukları web tabanlı sistemlere yönlendirilerek yüklenir. Ancak bazı dergilerde, makale e-mail ya da nadiren posta aracılığıyla gönderilebilir. Ancak, makaleleri ne şekilde yüklerseniz yükleyin, işlemin sonunda makalenin yüklendiğinde dair bir kanıt (proof) almanız gereklidir. Bu proof, derginin makaleyi incelemek için aldığını belirten ve ayrıca makalenin ana halini içeren bir yazı dokümanıdır. Bu proof’u almadığınız takdirde makalenizin sizden izinsiz çalınarak yayınlanmasına engel olabilirsiniz.

Makaleler online olarak yüklenecekse, yükleme iki şekilde olur: Makaleyi bütün haliyle göndermek ya da makalenin yazı dosyasını, resimleri ve tabloları ayrı ayrı göndermek. Makaleyi bütün halde göndereceksiniz, dergi editörü makaleyi derginin makale biçimine uygun olacak şekilde düzeltilmesini bekleyebilir. Eğer makalenin yazı, şekil ve tablolarını ayrı ayrı  olarak yollayacaksaniz, derginin online sistemi makalenizi dergiye uygun bir şekilde hazırlar ve editöre gönderir. 

Bunlar haricinde editörler makalenin yanında şu belgeleri de göndermenizi isteyebilir:

Makale özeti (abstract)

Highlights : Makale ile kısa ve bilgilendirici notlar

Declaration of Interest: Makalenin içeriğine makale yazarlarından başka kimsenin hakkı olup olamayacağına dair bildiri.

Şekil ve tablo açıklamaları: Dogrudan metnin içinde ya da ayro ayrı konabilir. 

Yazarların biyografileri

Yazarların katkısı: Eğer birden fazla yazar varsa her yazarın makaleye olan entelektüel katkısı.

Supplementary material: Gönderilmesi zorlu olmayan, fakat insanlara faydalı olması için makaleye ek gönderilen yazılı veya görsel materyaller. 

Makaleleri dergilere gönderdiğiniz zaman, makale değerlendirmeden önce editör veya editör ofisine gider. Burada makalenin ön değerlendirilmesi yapılır. Makale eğer derginin kapsamı dışında değerlendirilirse editör tarafından reddedilebilir. Eğer yazım hataları varsa ya yazarların düzeltmeleri için geri gönderilir ya da düşük bir ihtimalle reddedilebilir. Makale editör tarafından onaylanırsa, editör makale için potansiyel hakemler seçer ve makaleyi değerlendirmesi için hakemlere istek yollar. Hakemler bu daveti kabul ederse makalenin değerlendirme süreci başlar. Değerlendirme süreci tamamlandığında ise editör hakemlerin makale ile ilgili yorumlarını inceler ve bunlara göre makalenin yayınlanıp yayınlanmayacağına karar verir. Bu süreçte hakem bulunamaması veya hakemlerin değerlendirme sürecini askıya alması, editör kararı ve hakemlerin görüşü arasındaki karşıtlıklıklar makalenin degerlendirmesini askıya almakta ve araştırmacıların moralini bozabilmektedir. Genelde editorlerin temayülü makale için iki hakem görüşü almak, sonra da hakemlerin oy birliğine göre karar vermektedir. Eğer iki hakem farklı görüş ortaya koyarsa farklı bir hakem görüşüne başvurabilir. Ancak, bazen editör hakemlerin görüşlerine bakmaksızın kararını da verebilir.

Makale’nin hakem tarafından degerlendirilmesinde üç farklı gizlilik yöntemi kullanılmaktadır:

Single blind review: Makalenin yazarları seçilen hakemleri göremez, ancak hakemler makale yazarlarını görebilir. Genelde ekonomik ve hızlı bir yöntemdir. 

Double blind review: Makalenin yazarları seçilen hakemleri göremez, ancak hakemler ve/veya editör de makale yazarlarını göremez. Herkesin gizliliği korunduğu için oldukça faydalı bir yöntem olmasına rağmen, yavaş ve maliyetli bir yöntemdir.

Open review: Hakemler, editör ve yazarlar birbirini tanımaktadır. Hatta yazarlardan hakemleri kendi seçmesi istenebilir. Genellikle düşük kaliteli dergilerde kullanılır. Ucuz ve hızlı bir yöntem olmasına rağmen bu yöntemde seçilen hakemlerin tarafsızlığı tartışmalıdır. 

Son olarak makalenin degerlendirilme süresi ile ilgili bir önbilgi almanız faydalı olabilir. Çok kaliteli makalede bu olay yaklaşık 1 ayı, fakat görece daha düşük dergilerde bu sene 3-4 ay hatta 1 seneyi bulabilmektedir. Çoğu dergi, kendi web sitelerinde bu bilgileri yayınlıyor olsa da letpub adlı web sitesinden degerlendirme süreci ile ilgili insanların deneylerini okuyabilirsiniz.

Makaleniz hakemler tarafından yayına uygun olduğu, ancak eksikleri de olduğu düşünüldüğünde editör size makalenizi düzeltmek için aşağıdaki iki seçenekten birini sunabilir:

-Major Revision: Editör, hakem yorumlarına göre makalenin bütününde ciddi bir bölümünde değişiklik yapılmasını (major revision) tavsiye eder ve ancak bu değişikliklerden sonra uygun görülürse makalenin kabul edeceğini belirtir. Siz, bu aşamada hakem yorumlarının tamamına uygun ve açıklayıcı cevaplar vererek makaleyi düzeltmeniz gerekmektedir. Düzeltilmiş bütün makaleyi (Revised Manuscript) ve hakemlerin yorumlarına verdiğiniz cevapları (Response to Reviewers’ Comments) iki ayrı doküman olarak tekrar editöre gönderirsiniz. Editör çoğunlukla bu iki yeni dökümanı tekrardan hakemlere yollayabilir veya nadiren kendi de onlara yollamadan karar verebilir. Bu aşamada hakemlerden ve editörlerden gelen her yoruma uygun bir cevap vererek ve aynı zamanda onların yorumlarına göre makalenizi değiştirerek, makalenizin kabul edilmesi olasılığını arttırabilirsiniz. Daha da doğrusu, size verilen bu yorumlar makalenizin bilimsel olarak daha kaliteli bir içeriğe sahip olmasına da yol açar. Aslında bu aşamayı iyi değerlendirdiğiniz zaman makalenizin kabul edilme olasılığı yüksek olmakla beraber, ne yazık ki bazen editör ve/veya hakemler yaptığınız değişiklikleri yeterli görmeyerek makalenizi reddedebilir.  

– Minor Revision: Bu aşamada makaleniz kabul edilmiş ancak ufak tefek yazım hataları veya teknik hatalar düzeltilmeniz istenmektedir. Editörün bu aşamada makalenizi reddetme olasılığı yok denecek kadar azdır.

Ayrıca bazen hakemler ya da editör makalenizin yazım dilini düzeltmek için profesyonel bir redaksiyon hizmeti almanızı ister ki oldukça maliyetli bir süreç olabilir. Bu aşamada ya yazım dili kuvvetli olan bir profesyonelden ya da yakınınızdan yardım almanız, ya da grammarly gibi web-tabanlı redaksiyon hizmetleri kullanmanız size fayda sağlayabilir.  

4. MAKALENİN REDAKSİYONU (PROOFREADING)

Makaleniz kabul edildikten sonra redaksiyona gönderilir. Burada makalede gereken yazım düzeltmeleri yapılarak, ön baskısı (proof) size kontrol etmeniz için (proofreading) gönderilir. Sizden bu aşamada yazım hatası, referans yazım hatası, kişisel bilgilerin eksikliği gibi bazı eksik noktaları tamamlamanız istenebilir. Ayrıca, siz de makale üzerinde düzeltme yapabilirsiniz. Ancak makaleyi, bu aşamada teknik olarak düzeltmeye kalkarsanız ya buna izin verilmeyebilir ya da makale editör’e incelenmek üzere geri gönderilebilir. Son olarak da bu aşamadan sonra makalenizde artık düzeltme yapmanıza izin verilmez. Eğer, bir düzeltme yapacaksanız onun için bir düzeltme metni göndermeniz gerekir. Bu da makale’den sonra yayınlanacaktır.

5. ÇIKTILARIN YAYINLANMASI

Makaleniz proofreading aşamasından sonra ilk olarak dijital baskısı yayınlanır. Bunun için size bir DOI (dijital object identifier) numarası verilir. Daha sonra makaleniz basılı olarak yayınlandığı zaman makalenize cilt, sayı ve sayfa numaraları da verilir. Bundan kısa bir süre sonra da, eğer dergi Web of Science tarafından indekslendiyse, WOS numarası verilir. 

Eğer siz makalenizin baskısından yazılı kopya isterseniz, para karşılığı size gönderirler. Ayrıca eğer dergi makalelerinizin etkisini arttırmak için size makaleyi bedava indirebileceğiniz link verebilir. Bu linkleri LinkedIn, facebook gibi sosyal mecralarda paylaşıp yayınızın etkisini arttırabilirsiniz.  

6. YAYININ ETKİ TAKİBİ

Yayının kaç kişi tarafından okunduğu, atıf alıp almadığına dair bilgileri çeşitli web sitelerinden, onlara üye olarak ücretsiz takip edebilirsiniz. Bununla alakalı bazı websiteleri aşağıda veriyoruz:

7. YAYIN DESTEKLERİ 

Türkiye’de hem üniversiteler kendi öğrencileri ve mensuplarına yayınladıkları makaleler için; hem de Tübitak araştırmacılara yayınladıkları makaleleri için para teşvikleri vermektedir. Ancak, bu teşviklerden faydalanabilmeniz için teşvik almayı planladığınız kuruluşun, makalenizi yayınlandığı dergiye teşvik verip vermediğini bilmeniz gerekmektedir. Her kurumda genelde teşvik verdiği dergilerin listesi bulunmakta ve genelde her sene bu listeler güncellenmektedir.  Ayrıca, her kurum yapılacak teşvik başvurusu için kendine has kurallar koyabilir. 

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here